I - zaprezentowane obiekty

Na wystawie zaprezentowano ponad 60 oryginalnych obiektów, głównie z lat 1944-1946, w tym m.in.:
- wczesne i rzadkie plakaty propagandowe wydawane przez Polski Związek Zachodni, popierające nową granicę zachodnią i zachęcające do osiedlania się na Ziemiach Odzyskanych
- wyjątkowe pamiątki szczecińskie - grę planszowa „1000 lat walki o Pomorze Zachodnie" czy pierwszy informator turystyczny „Poznaj piastowski Szczecin"
- wielkoformatowy „Atlas nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej" ks. Stanisława Kozierowskiego, który stanowi perłę przedwojennej polskiej myśli zachodniej – traf historyczny chciał, że stał się on gotową encyklopedią nowego nazewnictwa miejscowości na Ziemiach Odzyskanych po wojnie
- mapy przedstawiające ruchome granice międzynarodowej szarej strefy, w jakiej znalazł się po wojnie Szczecin
- Manifest PKWN, pisma „Gazeta Lubelska" oraz „Wolna Polska" – organ Związku Patriotów Polskich w Moskwie jako nieoceniony materiał źródłowy do wyłaniania się nowych granic ze Szczecinem
- oryginalne afisze i dokumenty przedstawiające walkę z szabrem oraz rodzenie się polskiego życia w mieście

II - narracja wystawy

Polski Szczecin lat powojennych ma najtrudniejszą i zarazem najbardziej fascynującą historię ze wszystkich miast leżących na Ziemiach Odzyskanych.

Od 1945 r. Szczecin znalazł się w swego rodzaju międzynarodowej szarej strefie – między Polską, Niemcami a Sowietami. Przebieg granicy polsko-niemieckiej oraz przynależność państwowa samego miasta była wątpliwa aż do polsko-niemieckiego traktatu granicznego z 1990 r. Postanowienia konferencji poczdamskiej przyznające Polsce ziemie zachodnie mówią o granicy „na zachód od Świnoujścia i dalej wzdłuż linii Odry i Nysy Łużyckiej". Nie było wcale pewne, czy sformułowanie to obejmuje Szczecin, który leży przecież po drugiej stronie tak określonej granicy. Była ona w pierwszych latach ruchoma: zmieniała się aż trzy razy.

Szara strefa w Szczecinie i strefie przygranicznej uczyniła z niego gigantyczny punkt przerzutowy ocalałych Żydów na zachód. Samo miasto zaliczyło falstart do polskości – polska administracja przejęła je dopiero 5 lipca 1945 r. Szczeciński port stanowił sowiecką bazą przeładunkową aż do 1947 r., a Polacy mieli do niego zakaz wstępu. Silną pozycję miały sowieckie służby zabezpieczające port i podporządkowana im miejscowa UB.

Niebagatelną rolę odegrali przedstawiciele polskiej myśli zachodniej. Podczas wizyty Stanisława Mikołajczyka w kwietniu 1946 r. podczas wydarzenia „Trzymamy straż nad Odrą" doszło do pierwszej w ówczesnej Polsce masowej antykomunistycznej manifestacji. Władza rzuciła na miasto anatemę. Ale mimo wszystko Szczecin z mozołem budował nowe życie. Bycie Szczecinianinem w tamtych latach wymagało nie lada zaangażowania i odwagi.

dr Wojciech Lizak