Postępowanie w tej sprawie ruszyło pod koniec 2025 roku, już w marcu 2026 r. zostały przeprowadzone oględziny obiektu, a po analizie jego stanu technicznego i niezbędnej dokumentacji 26 marca zapadła decyzja o wpisie do rejestru. Ochroną konserwatorską został objęty cały obiekt w jego obecnych granicach, czyli konstrukcja wieży wraz z jej elementami zewnętrznymi.

W uzasadnieniu swojej decyzji ZWKZ podkreśla, że Stawa Młyny to nie tylko efektowny punkt widokowy czy popularne miejsce spacerów, ale przede wszystkim ważny element systemu nawigacji morskiej, który do dziś pomaga statkom bezpiecznie trafiać do portu. Obiekt wciąż pełni swoją pierwotną funkcję, co dodatkowo zwiększa jego wartość.

Decyzja została uzasadniona także unikatowym charakterem budowli - na tle innych znaków nawigacyjnych wyróżnia ją forma przypominająca wiatrak oraz połączenie funkcji technicznej z atrakcyjną, rozpoznawalną architekturą. To także jeden z najstarszych zachowanych obiektów tego typu na polskim wybrzeżu i w całym regionie Morza Bałtyckiego.

Konserwator podkreśla, że nie bez znaczenia jest rola stawy w tożsamości miasta.

- Stawa Młyny stanowi ważny, materialny element miasta, wykorzystany również w oficjalnym logo Świnoujścia, stając się jego najważniejszym symbolem - podkreśla Tomasz Wolender, Zachodniopomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków. - Również z uwagi na charakter miasta związany z historyczną i współczesną funkcją uzdrowiskową, obiekt posiada także wysokie walory turystyczne, będąc niezapomnianą atrakcją dla zwiedzających. Wartość niematerialną stanowi fakt, iż obiekt jest przedmiotem ludowej legendy. Z tego względu wyjątkowość stawy polega na połączeniu ze sobą dwóch tożsamości miasta: portowej oraz turystycznej.

Opinię konserwatora zabytków podziela prezydent Świnoujścia. I dodaje, że wniosek o wpisanie Stawy Młyny do rejestru zabytków został złożony na wszelki wypadek, by "nie daj Boże, nikomu w przyszłości nie wpadło do głowy, by - np. w ramach prowadzonej inwestycji - nasz wiatrak zlikwidować".

- Teraz jesteśmy spokojniejsi - podkreśla Joanna Agatowska.

Wpis do rejestru zabytków oznacza, że obiekt podlega szczególnej ochronie prawnej. Jego właściciel lub użytkownik ma obowiązek dbać o jego stan techniczny i zachowanie wartości historycznych. Wszelkie prace budowlane, remontowe czy konserwatorskie wymagają uzyskania zgody konserwatora zabytków. Niedozwolone są działania, które mogłyby zniszczyć lub zmienić charakter obiektu. Wpis daje też prawa i przywileje - właściciel może ubiegać się o dotacje na prace konserwatorskie, restauratorskie lub prace budowlane. Możliwe są ulgi podatkowe związane z utrzymaniem zabytku.

SYMBOL NAD SYMBOLE

Historia Stawy Młyny jest nierozerwalnie związana z rozwojem portu w Świnoujściu, którego początki sięgają XVIII wieku. Wraz z rozbudową nabrzeży i powstaniem falochronów konieczne stało się stworzenie systemu bezpiecznego naprowadzania statków.

Obiekt powstał w latach 1873-1874 jako element nowoczesnego jak na tamte czasy systemu nawigacyjnego. Początkowo był prostą, nieoświetloną konstrukcją dzienną o kształcie walca z charakterystycznymi skrzydłami wiatraka.

Na początku XX wieku przeszedł poważną modernizację. Dodano oświetlenie, najpierw gazowe, potem elektryczne, a także zmieniono jego konstrukcję, podnosząc wysokość i montując stalowe skrzydła. Dzięki temu Stawa Młyny stała się pełnoprawnym znakiem świetlnym, widocznym z dużej odległości.

Obiekt do dziś stoi na końcu kamiennego falochronu i współpracuje z innymi znakami nawigacyjnymi, wyznaczając tor wodny do portu. W 2019 roku przeszedł gruntowny remont, który przywrócił mu charakterystyczny biało-czarny wygląd.

Dziś „wiatrak” to nie tylko urządzenie nawigacyjne, ale jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiego wybrzeża.


Wojciech Basałygo
Podinspektor
Biuro Informacji i Konsultacji Społecznych
Urząd Miasta Świnoujście